O powstaniu Lalki

„Temat i materiały do Lalki (tytuł jest przypadkowy) były gromadzone na parę lat pierwej, nim zacząłem mówić z wydawcami. Na kilka miesięcy przed zaczęciem, kiedy już całość była obmyślona, zapytałem p. W.[1], jak mam pisać powieść: szeroko czy też ograniczając się? Odpowiedział, jak najszerzej – i dlatego wyszły trzy tomy. Gdyby ograniczył mi miejsce, zredukowałbym cały plan do jednego tomu. […][2]

Tak Aleksander Głowacki (vel Bolesław Prus) pisał o swojej powieści w jednym z serii artykułów „Słówko o krytyce pozytywnej”.

W Bibliotece Publicznej m.st. Warszawy przechowywana jest 1/3 rękopisu powieści, którą, po śmierci Aleksandra Głowackiego, przekazała jego żona – Oktawia Głowacka. Są to 73 części zgrupowane po 6 do 9 kart. Cały zachowany rękopis liczy 590 kart ponumerowanych przez autora. Tak pogrupowane karty odpowiadają 73-em kolejno ukazującym się odcinkom powieści, które swoją treścią odpowiadają drugiemu tomowi. Co do pozostałej części rękopisu nie ma żadnych informacji.

Rękopis Lalki

Rękopis Lalki

Pierwszy raz Lalka ukazał się w odcinkach na łamach Kuriera Codziennego 29 września 1887 roku.

Pierwszy odcinek Lalki w Kurierze Codziennym, 29.09.1887 r.

Pierwszy odcinek Lalki w Kurierze Codziennym, 29.09.1887 r.

Drukowanie powieści w formie odcinków na łamach prasy było bardzo popularną formą rozpowszechniania literatury w owych czasach.

Kolejne odcinki ukazywały się do 5 maja 1888, kiedy to zakończono pierwszy tom powieści. Po miesięcznej  przerwie (8 czerwca 1888 r.) powrócono do drukowania. 5 sierpnia 1888 roku wydrukowano ostatnią część trzeciego rozdziału drugiego tomu i ponownie wstrzymano druk, tym razem spowodowany wyjazdem autora do Nałęczowa. Redakcja słała listy do Nałęczowa z prośbą o kolejne odcinki powieści. 30 sierpnia 1888 roku ukazała się informacja, że druk dalszych odcinków zostanie niedługo wznowiony. Jednak Prus nie dotrzymał terminu. Doszło to tego, że redakcja nie mogąc czekać w nieskończoność rozpoczęła z początkiem października druk opowiadania Ta trzecia Henryka Sienkiewicza. Ponownie Lalka zaczęła się ukazywać na łamach Kuriera Codziennego z dniem 21 listopada 1888 roku i ukazywała się nieprzerwanie do 24 maja 1889 roku, kiedy to wydrukowano ostatni odcinek powieści kończący losy bohaterów Lalki.

Należy dodać, że tekst był cenzurowany. Na przykład wstrzymano druk 109 odcinka, który współcześnie odpowiada rozdziałowi Pierwsze ostrzeżenie opisujący rozmowę Suzina z Wokulskim.

W 1890 roku powieść wydrukowano w drukarni W. L. Anczyca i Spółki nakładem wydawnictwa Gebethner i Wolff. Podczas druku korzystano z pierwodruku prasowego i rękopisu, który wówczas zachowany był jeszcze w całości.

Pierwsze wydanie książkowe Lalki, 1890 r.

Pierwsze wydanie książkowe Lalki, 1890 r.

Wydanie książkowe znacznie różniło się od prasowego. Dokonano zmian ortograficznych i interpunkcyjnych, ujednolicono formy fleksyjne i poprawiono pisownię. Bolesław Prus wprowadził zmiany w rozdziałach i tomach – dokonując innego ich podziału (o zmianach tych pisze Józef Bachórz, Nad tekstami Lalki, „Prace Polonistyczne”, Ser. XLI. 1985, s. 313-314), a także wykreślił niektóre fragmenty oraz niektóre skorygował.

Ponownie cenzura wprowadziła znaczne zmiany w tekście. Usunięto m.in. fragmenty wspominające o pobycie Wokulskiego, Szlangbauma czy Szumana na Syberii, jako skutek udziału w powstaniu styczniowym, czy chociażby opisujący wygląd Suzina,.

Kolejne wydanie książkowe wprowadziło podział na dwa tomy. Pierwszy tom kończył się na rozdziale Szare dni i krwawe godziny – ujednolicając tym samym dwa tomu pod względem ilości stron. W roku 1897 ukazało się pierwsze wznowienie powieści jako wydanie jubileuszowe na 25-lecie twórczości pisarza. Kolejne wydanie Lalki ukazało się w 1905 roku, była to reedycja z matrycy poprzedniego wydania.

Krytyczne wydanie powieści z roku 1935 pod redakcją Zygmunta Szweykowskiego[3] jest cenne głównie ze względu na uzupełnienie treści o fragmenty usunięte przez cenzurę. Dodatkowo Szweykowski dokonał poprawek pisowni: liczebników, tytułów, imion własnych,  zmieniono układ dialogów, monologów i rozmyślań, a także poprawiono interpunkcję i gramatykę, wszystko zgodnie z obowiązującymi wówczas wymogami języka polskiego. Na tym zmodernizowanym tekście opierały się i nadal się opierają kolejne wydania powieści.

Tytuł powieści jest interpretowany na wiele sposobów. Najczęściej można się spotkać z hipotezą, że tytuł odnosi się do postaci panny Izabeli Łęckiej, pustej, zepsutej, rozkapryszonej dziewczyny z arystokracji, a także do wypowiedzi prezesowej Zasławskiej, która słowem lalka określa pannę Ewelinę i jej podobne dziewczęta wywodzące się z arystokracji. Dalej tytuł przypisywany jest Rzeckiemu, który w przypływie sentymentalizmu rozkłada zabawki na ladzie sklepu i uruchamia „lalki” pociągnięciem za sznurek czy korbkę, a to daje dalsza interpretację, że cały świat przedstawiony w Lalce to świat marionetek, które poruszają się tak jak ktoś im „zagra” do czasu kiedy ten „ktoś” sam nie stanie się ową marionetką.

Ze względu na mnożące się interpretacje znaczenia tytułu Prus postanowił to wyjaśnić. Tytuł całkowicie odnosi się do procesu jaki pani Krzeszowska wytoczyła pani Stawskiej o domniemaną, jak się później okazało, kradzież lalki.

„[…] W powieści Lalka znajduje się rozdział poświęcony procesowi o kradzież lalki, rzeczywistej lalki dziecinnej. Otóż taki proces miał miejsce w Wiedniu. A ponieważ fakt ten wywołał w moim umyśle skrystalizowanie się, sklejenie się całej powieści, więc przez wdzięczność użyłem wyrazu Lalka za tytuł. Powieść, o której mówią, powinna by mieć tytuł: Trzy pokolenia. Może nawet byłoby lepiej rozumiana z takim nazwiskiem. […]”[4]

Informację o procesie Prus przeczytał w artykule „Lalka w Sali sądowej” w Gazecie Polskiej z dnia 9 lutego 1887. Artykuł donosi, że w Brnie odbył się proces młodej kobiety posądzonej o kradzież lalki. Dzięki zaznaniu właściciela sklepu, który udowodnił, że lalka została zakupiona u niego, kobieta została uniewinniona.

W wyżej przytoczonym fragmencie Prus wspomina, że początkowo zamierzał nadać powieści tytuł Trzy pokolenia. Miałby się on odnosić do trzech bohaterów: Rzeckiego reprezentującego pokolenie romantycznych idealistów, Wokulskiego jako pokolenie przejściowe oraz Ochockiego przedstawiającego pozytywistów – naukowców.

„Kiedy Lalka ukazała się w odcinku „Kuriera Codziennego”, czytelnicy interesowali się nią gorączkowo […]; a kiedy następnie wyszła w książkowym wydaniu (1890), budziła zajęcie jakby rzecz zupełnie nowa, wywoływała dyskusje i spory, i co do całości, i w szczegółach. […]”[5]

To pierwsze zdanie z recenzji Piotra Chmielowskiego[6], która ukazała się ok. 1890 roku, do dzisiaj nie straciło na aktualności. Lalka wciąż budzi żywe zainteresowanie, jest tematem wielu rozpraw i dyskusji nie tylko naukowych. Ciekawość w czytelnikach wzbudzają opisy dawnej Warszawy, charakterystyka bohaterów. Jest tematem do dyskusji nad modą, kulturą i zwyczajami ówczesnej Warszawy. Szczegółowe przedstawienie wydarzeń pozwala zagłębić się w lekturę i przenieść w czasie.


[1] Józef Wolff (1862-1910), wydawca i redaktor „Kuriera Codziennego”.

[2] Prus. B., Lalka, t. 2, Warszawa 1977, s. 595-596.

[3] Historyk literatury, specjalista w dziedzinie literatury dziewiętnastowiecznej, profesor Uniwersytety im. Adama Mickiewicza i członek Państwowej Akademii Umiejętności; żył w latach 1894-1978.

[4] Odpowiedz Prusa na pytania o znaczenie tytułu, które przychodziły do redakcji Kuriera Warszawskiego; [w:] „Kurier Warszawski” 1897, nr 47.

[5] Chmielowski P., Studium o Lalce, „Ateneum” 1890, t. 1, nr 3; [w:] Nasi powieściopisarze, seria II, Warszawa – Kraków 1895, s. 381-196.

[6] Krytyk i historyk literatury; żył w latach 1848-1904).

Published in: on Wrzesień 28, 2012 at 2:29 pm  Comments (1)  

The URI to TrackBack this entry is: https://lalkaprusa.wordpress.com/2012/09/28/o-powstaniu-lalki/trackback/

RSS feed for comments on this post.

One CommentDodaj komentarz

  1. Witam, Mam pytanie skorzystałam z pań bloga do mojej pracy maturalnej i mam pytanie ten artykuł o odpowiedziach B. Prusa na tamat tytułu czy mogły by ni panie powiedziec jaki autor artykułu poniewaz nie moge tego nigdzie poszukaac a jest mi to potrzebne do bibliograf. Byłabym bardzo wdzięczna za szybka odpowiedz . Z góry dziękuej i pozdrawiam🙂


Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: